Tâm tình nón Huế

Định hình phong cách Việt

Mang trong mình giá trị lịch sử lâu đời, gắn bó với đời sống người Huế suốt hàng trăm năm, chiếc nón lá đã đi vào thơ ca, nhạc họa, điện ảnh và cả trong nỗi nhớ của người xa xứ. Không chỉ tôn vẻ đẹp của phụ nữ Việt, nón lá còn kết tinh một nghề truyền thống mấy trăm năm, lưu giữ nét đằm thắm, dịu dàng của đất cố đô. Cùng với nón làng Chuông, nón ngựa Phú Gia hay nón lá Cần Thơ, nón Huế từ lâu đã góp phần định hình phong cách Việt trong mắt bạn bè thế giới.

Xứ Huế qua bao thời vẫn thấp thoáng vành nón của cô nữ sinh áo trắng bên cầu Trường Tiền, của những mệ, những o tảo tần trên đồng ruộng hay những người phụ nữ buôn bán sớm hôm. 

Huế có nhiều làng làm nón nổi tiếng như Vân Thê, Dạ Lê, Phú Cam, Đốc Sơ, Triều Tây, Kim Long, Sịa…, đặc biệt là làng Tây Hồ, với chiếc nón bài thơ nức tiếng. Người ta gọi vậy bởi, khi soi lên ánh sáng, bài thơ hay hình ảnh chùa Thiên Mụ, cầu Trường Tiền hiện ra khéo léo giữa hai lớp lá - kín đáo như chính tâm tình người Huế.

Bên cạnh Tây Hồ, Phú Cam, Vân Thê hay chợ nón Dạ Lê cũng là những địa chỉ gìn giữ nghề nón hàng trăm năm qua.

Nón lá Huế làm từ tre già chẻ mỏng, uốn thành khung đều đặn, nhẹ mà chắc. Người thợ phải qua khoảng 15 công đoạn, từ hái lá, ủi, chọn lá, làm vành, lợp, chằm, cắt chỉ đến đánh bóng…, tất cả đều đòi hỏi sự tỉ mỉ và đôi bàn tay khéo léo. 

Những họa tiết thêu, vẽ tinh tế hay lớp dầu bảo vệ bóng mượt tạo nên vẻ đẹp riêng mà không nơi nào có. Chị Thúy, một thợ lành nghề, chia sẻ: Lúc chằm phải đưa tay trong tay ngoài nhịp nhàng như máy may, mũi chằm mới đều, lá không rách, mặt nón phẳng, thậm chí “trong bóng tối vẫn chằm được”.

Bà Dương Thị Búp (65 tuổi, làng Tây Hồ) kể: “Nón bài thơ là niềm tự hào của làng. Ngày trước, người lớn, trẻ con đều thích chằm nón, vừa làm vừa trò chuyện. Trong nhà, mẹ chị khéo tay thì làm khung lá rồi giao con chằm; trai gái đều làm được. 

Nhờ nghề nón mà nhiều gia đình có cuộc sống ổn định, thậm chí khá giả”. Mỗi chiếc nón vì thế không chỉ là sản phẩm dùng hằng ngày, mà là một tác phẩm nghệ thuật, thanh mảnh và tinh tế như chính con người Huế.

Sau những thăng trầm, từ năm 2000, nghề nón Huế khởi sắc mạnh mẽ nhờ Festival Huế và Festival Nghề truyền thống. Nón lá được du khách biết đến nhiều hơn, lượng tiêu thụ tăng, tạo việc làm và giữ lửa nghề. 

Nhiều làng nón hồi sinh, như Vân Thê với 70 hộ làm nghề; cơ sở nón Nguyễn Thị Kiềm nhiều lần đạt sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu. Nghề nón Vân Thê cũng đã được TP. Huế công nhận là Làng nghề truyền thống.

Từ truyền thống tới cách tân

Nét dịu dàng của chiếc nón lá hiện diện khắp làng quê lẫn phố thị. Từ đồng ruộng đến phố phường, nón lá theo người nông dân trong lao động, điểm xuyết vẻ thướt tha cho tà áo dài, rồi trở về nhà lại trở thành chiếc quạt mát hay vật đựng những món lặt vặt thân quen. 

Từ những giá trị đời thường ấy, nón lá xứ Huế đã được cải tiến và sáng tạo để mang thêm nhiều ý nghĩa mới - từ quà lưu niệm độc đáo đến “đại sứ văn hóa”, trở thành sản phẩm du lịch tiêu biểu của đất cố đô.

Với tình yêu nghề và mong muốn giữ gìn nét đặc trưng của làng nghề nón Huế, nhiều cơ sở đã miệt mài tìm tòi, đưa nón lá hòa nhịp xu thế thị trường, nâng tầm giá trị bằng những sáng tạo tinh tế.

 Những chiếc nón được thêu vẽ danh lam thắng cảnh, hình ảnh di tích Huế, tranh dân gian hay vẻ đẹp người phụ nữ Việt… trở thành những tác phẩm nghệ thuật thủ công mang văn hóa Việt đến với du khách.

Từ chất liệu tự nhiên, nhiều loại nón cách tân ra đời như nón ba lớp bồ quy diệp, nón sen, nón cỏ bàng, nón nan tre, nón lá chuông vẽ tranh, nón kè, nón trúc chỉ… Anh Nguyễn Thanh Thảo, chủ cơ sở nón sen, chia sẻ: Mỗi lá sen đều có vân, sắc độ và vết nứt khác nhau, tạo nên giá trị độc bản cho từng chiếc nón, vừa bền bỉ kháng nước, kháng bụi, vừa giữ được vẻ mộc mạc nguyên sơ. 

Cũng vậy, nón trúc chỉ với những lớp giấy đan xen dày mỏng tạo nên hiệu ứng nghệ thuật rực rỡ khi gặp ánh sáng, vừa truyền thống vừa hiện đại và đầy tính cá nhân.

Tỉ mỉ trong từng thao tác, người nghệ nhân biến mỗi chiếc nón thành một tác phẩm chứa đựng yêu thương, sự cần mẫn và cảm thức thẩm mỹ. Nghệ nhân Châu Huỳnh Ngọc chia sẻ: Từ chọn khung, bắt vành đến từng đường kim mũi chỉ, mỗi chi tiết đều nhằm tôn lên vẻ sang trọng và đặc biệt của nón, để mỗi sản phẩm không chỉ đẹp mà còn cao cấp và giàu ý nghĩa. 

Những câu chuyện, họa tiết thuần Việt được kể bằng tranh thêu, tranh vẽ khiến nón lá Huế trở thành món quà nghệ thuật với giá trị cao, từ 150.000 đến 650.000 đồng - cao gấp nhiều lần nón truyền thống và mang lại thu nhập đáng kể cho người dân.

Bên cạnh giá trị văn hóa, nhiều làng nghề nón ở Huế còn trở thành điểm du lịch trải nghiệm hấp dẫn. Du khách, đặc biệt là khách nước ngoài, rất thích thú khi được tự tay thực hiện các công đoạn làm nón. 

Như cơ sở của chị Nguyễn Thị Kiệm (Vân Thê) mỗi ngày đón đông đảo du khách, tạo việc làm cho khoảng 10 lao động từ trình diễn đến bán sản phẩm. TP. Huế cũng chú trọng quảng bá thương hiệu, bảo vệ tài sản trí tuệ cho nghề nón, xem đây là sản phẩm thủ công mỹ nghệ chủ lực phục vụ du lịch.

Ngày nay, các làng nón nổi tiếng như Tây Hồ, Mỹ Lam, Phú Cam, Phước Vĩnh, Đốc Sơ, Triều Tây, Hương Sơ, Dạ Lê, Vân Thê… cung ứng hàng triệu chiếc nón mỗi năm. Không chỉ đáp ứng nhu cầu người dân, nón lá Huế còn trở thành món quà lưu niệm đặc sắc, theo chân du khách khắp năm châu, mang theo cả hồn cốt của cố đô.