Vai trò tính Mẫu trong văn hóa Chăm

Tín ngưỡng và hình tượng Thánh mẫu

Trong kho tàng thần linh của người Chăm, Thánh mẫu Po Inâ Nâgar được xem là vị thần tối cao, hiện thân của lòng nhân ái, biểu tượng đạo đức và đại đoàn kết dân tộc. Theo truyền thuyết, Bà từ cõi thiên giáng thế, tạo lập vùng đất màu mỡ, dạy dân trồng trọt, dệt vải, làm gốm... Công lao cứu nhân độ thế của Bà khiến người dân nhiều nơi lập đền thờ phụng, dâng hương tôn kính mỗi năm. Nhiều di tích thờ Thánh mẫu còn lưu dấu như: tháp Po Inâ Nâgar ở Nha Trang; điện Hòn Chén ở Huế; đền Taha ở Hữu Đức, tỉnh Ninh Thuận; các miếu đền ở Tuy Phong, Lạc Trị, Lâm Giang, Phò Trì, Bình Thuỷ, tỉnh Bình Thuận… Tùy địa phương, lễ cúng Bà có khác nhau về thời gian nhưng đều bày tỏ niềm tin, cầu xin phù hộ độ trì, ban phúc gia ân.

Hiện, người Chăm ở Ninh Thuận và Bình Thuận theo hai tôn giáo chính: Bàlamôn (Ahiér) và Bàni (Awal). Dù có sự khác biệt về giáo lý và không gian cư trú, họ vẫn chia sẻ chung một nền văn hóa và tín ngưỡng dân gian. Tín đồ cả hai đạo vẫn duy trì hàng trăm nghi lễ truyền thống hằng năm gắn chặt với đời sống tâm linh của từng tộc họ, dòng tộc và cả cộng đồng palei như: Rija Nagar, Rija Harei, Cambur, Yuer Yang, Palao Asah, Pok Danưng, Padaong Akaok...

Trong các lễ nghi ấy, vai trò trung tâm thường do các nữ chức sắc đảm nhận: Muk Pajuw (Bà Bóng), Muk Buh Awal (Bà Đơm), Muk Lik Dién Ahiér (Bà cuộn nến), Muk Jinyeng (vũ sư), Muk Rija (vũ nữ), Muk Mbuei (Bà mụ)... Lễ vật dâng cúng thường do bàn tay khéo léo của phụ nữ Chăm làm nên từ sản vật của đất mẹ, thể hiện sự hiếu thảo và gắn kết mẫu hệ.

Nguồn gốc của tín ngưỡng tính Mẫu này bắt nguồn từ hình tượng Thánh mẫu Po Inâ Nâgar - người sáng tạo vũ trụ, truyền dạy nghề nghiệp và viết nên “gia huấn ca” qua tay Muk Thruh Palei, răn dạy phụ nữ gìn giữ tập tục. Trong hầu hết nghi lễ tôn giáo và tín ngưỡng dân gian, đặc biệt các lễ phong phẩm, lễ vòng đời, chức sắc Muk Pajuw luôn hiện diện, đại diện cho Thánh mẫu. Các nữ chức việc khác như Muk Hala Bingu, Muk Buh, Muk Lik Dién cũng được xem là hiện thân của Mẫu thần, biểu tượng chế độ mẫu hệ và cội nguồn.

Nguy cơ mai một vai trò Muk Pajuw

Để trở thành Muk Pajuw - chức sắc nữ linh thiêng nhất trong tín ngưỡng của người Chăm, ứng viên cần đáp ứng nhiều điều kiện nghiêm ngặt: Phải là tín đồ của cả hai tôn giáo, trên 50 tuổi, có phẩm hạnh tốt, đã học đạo và thực hành nghi lễ ít nhất một năm.

Người được chọn sẽ trải qua Lễ tấn phong do Ong Kadhar Gru (chức sắc nam cao cấp) chủ trì. Buổi lễ có tên gọi là “Muk Pajuw klau Mbaik Inâ”, nghĩa là “dựng rạp tấn phong với ba cây đòn dong”. Lễ vật dâng trong lễ tấn phong gồm 5 mâm cơm, bánh trái, heo, gà, dê, trứng, nến sáp, trầu cau, rượu, trà... Các vật phẩm được bày biện theo tầng lớp sinh động. Trong phần hành lễ, các Gru Kadhar ngồi bên trái bàn tổ, kéo đàn kanhi, hát tụng ca ngợi Thánh mẫu và các nữ thần. Muk Pajuw ngồi chính diện, làm lễ tẩy nước thánh, múa lễ đáp Thánh mẫu, chính thức nhận chức sắc.

Tiếp đó là nghi lễ đặc biệt: một nam giới cường tráng trong tộc sẽ múa với ba cây dương vật gỗ bọc vải điều - biểu trưng cho sinh sôi nảy nở do Thánh mẫu ban phúc. Nghi thức này mang ý nghĩa: mọi việc của Muk Pajuw đều phải có người kế tục để duy trì sự linh thiêng của dòng tộc. Sau một thời gian hành lễ, Muk Pajuw có thể được tấn phong lên cấp bậc cao hơn là Muk Pajuw Kak Krang - tức Sư cả, còn gọi là “Bà Bóng 5 cây đòn dong”.

Ngoài ra, những người từng tấu chức trong tộc nếu có đủ khả năng hành lễ thành thạo cũng có thể được phong lên chức Muk Pajuw Kak Krang, nhưng họ chỉ được phép hành lễ trong phạm vi làng mình. Đặc biệt, trong các lễ phong phẩm, chức sắc Muk Pajuw Kak Krang luôn ngồi ở vị trí chính diện, đại diện cho hình ảnh Thánh mẫu Po Inâ Nâgar - biểu tượng của nguồn sinh sản. Trong khi đó, Ong Kadhar đại diện cho phần dương tính - Po Yang Amâ. Các lễ quan trọng như lễ nhập Kút, lễ trả nợ định kỳ… đều có sự tham dự của Muk Pajuw cùng với các chức sắc khác trong cộng đồng.

Hiện nay, Việc triển khai Dự án 6 thuộc Chương trình MTQG phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi giai đoạn 2021 - 2030 tại 2 tỉnh này đã tạo điều kiện thuận lợi cho công tác bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống của người Chăm, đồng thời gắn kết phát triển du lịch bền vững, góp phần nâng cao đời sống kinh tế - xã hội của cộng đồng dân tộc. Dù vậy, các chức sắc, trí thức, dòng họ cần có ý thức trách nhiệm, chủ động đào tạo lớp kế cận để gìn giữ nghi lễ cổ truyền. Có như vậy, vai trò Muk Pajuw - biểu tượng của chế độ mẫu hệ và tinh thần văn hóa Chăm mới có thể tiếp tục sống mãi trong đời sống tâm linh cộng đồng.